Δημοκρατία

Κράτος
Πολιτεύματα
Μοναρχικά
Απολυταρχία Absolutism Βασιλεία Kingship Δικτατορία Dictatorship Τυραννίδα Tyranny
Ολιγαρχικά
Ουτοπία Utopy Θεοκρατία Theocracy Αριστοκρατία Aristocracy Φεουδαρχία Feudalism Στρατοκρατία Militarism Εμποροκρατία Mercantilism Λαϊκή Δημοκρατία Democracy
Δημοκρατικά
Αναρχία Anarchy Βασιλευόμενη Δημ/τία Constitutional Monarchy Προεδρική Δημοκρατία Presendential Rebublic Ημι-προεδρική Δημ/τία Semi-Pres/tial Rebublic Προεδρευόμενη Δημ/τία Parliamentary Republic

Πολιτικό σύστημα στο οποίο κυβερνά ο λαός. (Η λέξη είναι σύνθετη· προέρχεται από το "δήμος", που σημαίνει λαός, και από το "κρατώ" που σημαίνει εξουσιάζω). Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα η έννοια της δημοκρατίας πέρασε πολλά στάδια και μορφές.

Ιστορία της δημοκρατίας

Στην αρχαία Ελλάδα υπήρχε η άμεση δημοκρατία. Η πολιτική εξουσία την εποχή εκείνη ασκούνταν από όλους τους Αθηναίους πολίτες. Η συμμετοχή των πολιτών στις αποφάσεις της συνέλευσης ήταν καθολική. Οι αποφάσεις παίρνονταν κατόπι σύγκλησης της συνέλευσης όλων των πολιτών, όπου με ανάταση του χεριού και μετά από την αγόρευση του καθενός, εφόσον το ήθελε, γινόταν η ψηφοφορία. Η εκλογή των αρχόντων που θα διοικούσαν και των δικαστών, καθώς επίσης και η ψήφιση των νόμων, γινόταν από τις συνελεύσεις των πολιτών. Δικαίωμα όμως συμμετοχής είχαν μόνο οι Αθηναίοι πολίτες και όχι οι ξένοι που είχαν εγκατασταθεί στην πόλη της Αθήνας, αδιάφορα αν ήταν πλούσιοι ή φτωχοί. Δικαίωμα ψήφου δεν είχαν και οι δούλοι που υπήρχαν στην πόλη της Αθήνας. Το καλύτερο παράδειγμα άμεσης δημοκρατίας το έχουμε στην Αθήνα τον 5ο αι. π.Χ., την εποχή δηλαδή του χρυσού αιώνα της Αθήνας. Στη Ρώμη μετά την κατάργηση του θεσμού της βασιλείας εγκαθιδρύθηκε η δημοκρατία. Η λειτουργία όμως του συστήματος αυτού δε γινόταν όπως ακριβώς στην Ελλάδα. Την πολιτική εξουσία την ασκούσε η σύγκλητος, οι ύπατοι και η συνέλευση του λαού. Η σύγκλητος εκλεγόταν από τους ελεύθερους Ρωμαίους πολίτες. Και εδώ οι δούλοι δεν είχαν δικαίωμα ψήφου. Ουσιαστικά ο κύριος ρυθμιστής του πολιτεύματος της χώρας ήταν η σύγκλητος. Οι ύπατοι ήταν διοικητές του κράτους και είχαν μεγάλη εξουσία στα χέρια τους. Έτσι στη Ρώμη δεν έχουμε την άμεση συμμετοχή των πολιτών στα κοινά, όπως στην αρχαία Ελλάδα, αλλά η σύγκλητος ήταν εκείνη που έπαιρνε τις αποφάσεις που αφορούσαν την πόλη της Ρώμης. Με την πάροδο του χρόνου η δημοκρατία καταλύθηκε στη Ρώμη και εγκαθιδρύθηκε η μοναρχία.

Την εποχή του Μεσαίωνα δεν μπορεί να γίνει λόγος για δημοκρατία και δημοκρατικές ελευθερίες, γιατί τη χρονική αυτή περίοδο η απόλυτη μοναρχία είναι το πολίτευμα που κυριαρχεί σε όλες τις χώρες. Ο λαός δεν έχει καμιά εξουσία. Μοναδικός ρυθμιστής των πραγμάτων της χώρας ήταν ο μονάρχης, χωρίς να υπάρχει καμία δυνατότητα ελέγχου στο λαό είτε αμέσως είτε με τους αντιπροσώπους του. Ακόμα και στις περιπτώσεις που παραχωρούνταν ορισμένα δικαιώματα στο λαό, ήταν χωρίς κανένα ουσιαστικό αποτέλεσμα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η υπογραφή της "Μεγάλης Χάρτας των Δικαιωμάτων" στην Αγγλία, κατά το 1215 μ.Χ. από το βασιλιά Ιωάννη τον Ακτήμονα. Με τη "Χάρτα" εκείνη παραχωρούνταν δικαιώματα στις λαϊκές τάξεις, ουσιαστικά όμως κατοχυρώνονταν τα δικαιώματα του βασιλιά και των φεουδαρχών, δηλ. αυτών που είχαν όλα σχεδόν τα κτήματα στα χέρια τους. Οι φτωχοί και γενικά ο λαός ουσιαστικά δεν είχε αποκτήσει περισσότερα δικαιώματα από εκείνα που κατείχε προηγουμένως.

Έτσι μπροστά σ` αυτή την καταπίεση των λαϊκών, με την επίδραση του βαθύτερου νοήματος του χριστιανισμού και της κλασικής παιδείας, δηλ. των γραπτών, κυρίως των αρχαίων Λατίνων και Ελλήνων πνευματικών ανθρώπων, δημιουργήθηκε κλίμα αντίθετο στην καταπίεση του ανθρώπου. Η εποχή αυτή ονομάζεται "εποχή του διαφωτισμού". Δεν έλειψαν και οι λαϊκές επαναστάσεις. Σπουδαία ονόματα του διαφωτισμού είναι ο Ζαν - Ζακ Ρουσσό, ο Τζον Λοκ, ο Βολταίρος κ.ά. Την εποχή εκείνη είχε διαμορφωθεί στον ευρωπαϊκό χώρο και μια άλλη τάξη, εκτός από τους ευγενείς και τους πρίγκιπες, η εμπορική και βιοτεχνική τάξη. Η τάξη αυτή στην πολιτειολογία λέγεται "αστική τάξη". Την οικονομική ζωή των χωρών την κατείχε αυτή και όμως δεν είχε το δικαίωμα να λαμβάνει μέρος στις αποφάσεις της κυβέρνησης της χώρας όπου ζούσαν και ασκούσαν την επαγγελματική τους δραστηριότητα. Αποτέλεσμα όλης αυτής της κατάστασης, καθώς και της καταπίεσης των λαϊκών στρωμάτων, ήταν η επανάσταση που ξέσπασε το 1789. Απαίτηση της Γαλλικής Επανάστασης ήταν η συμμετοχή στην εξουσία και της λαϊκής θέλησης. Την εποχή αυτή γίνεται και η "Διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου και του πολίτη". Στη διακήρυξη αυτή αναφέρονται ως απαράγραπτα δικαιώματα το δικαίωμα της ιδιοκτησίας, της ελευθερίας του λόγου, της ισότητας μεταξύ των πολιτών, του δικαιώματος της συμμετοχής όλων των λαϊκών τάξεων στην πολιτική εξουσία της χώρας κ.λ.π. Γενικά η Γαλλική Επανάσταση κατέλυσε τη μοναρχία και εγκαθίδρυσε τη δημοκρατία. Στην Αγγλία, χωρίς να καταλυθεί η βασιλεία, εγκαθιδρύεται το αντιπροσωπευτικό πολίτευμα μετά από πολλές και διάφορες κοινωνικές αναστατώσεις. Το δικαίωμα ψήφου είχε παραχωρηθεί κατ` αρχή μόνο στους γαιοκτήμονες και στους πλούσιους. Η διάκριση αυτή γινόταν σε βάρος των λαϊκών τάξεων, επειδή το εκλογικό δικαίωμα είχε συνδεθεί με την κατοχή ιδιοκτησίας γης. Στο κοινοβούλιο δεν αντιπροσωπεύονταν οι εργάτες, γιατί έλειπε απ` αυτούς η ιδιοκτησία της γης. Μόνο κατά τα μέσα του 19ου αιώνα έχουμε αντιπροσώπευση των εργατών στο κοινοβούλιο. Το εκλογικό δικαίωμα επεκτάθηκε και ολοκληρώθηκε μόνο μετά τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο.

Η συμμετοχή των εργατών στην ενεργό πολιτική ζωή σ` όλες τις χώρες της Ευρώπης και της Αμερικής πραγματοποιείται κατά το β΄ μισό του 19ου αιώνα. Στην Ελλάδα το αντιπροσωπευτικό σύστημα καθιερώνεται με την αποδοχή από μέρους του βασιλιά Γεωργίου Α΄ το έτος 1785 της "αρχής της δεδηλωμένης", δηλ. ότι η κυβέρνηση πρέπει να σχηματίζεται από το κόμμα που θα πλειοψηφεί στις εκλογές. Η τιμή της εγκαθίδρυσης της αρχής αυτής ανήκει στον πολιτικό Χαρίλαο Τρικούπη.

Αντιπροσωπευτικό σύστημα δημοκρατίας

Σ` αυτό η πολιτική εξουσία ασκείται από τους αντιπροσώπους του λαού στο κοινοβούλιο. Κάθε τετραετία γίνονται εκλογές σ` όλη τη χώρα· στις εκλογές αυτές συμμετέχουν όσα κόμματα υπάρχουν σ` αυτή τη χώρα. Το κόμμα που θα πάρει την πλειοψηφία παίρνει την εξουσία της χώρας για τέσσερα χρόνια. Ο λαός δε συμμετέχει στην άσκηση της πολιτικής εξουσίας άμεσα, αλλά έμμεσα με τους αντιπροσώπους του. Το αντίθετο συνέβαινε στην αρχαία Ελλάδα, όπου η συμμετοχή στα κοινά της πολιτείας - κράτους γινόταν αυτοπροσώπως από κάθε πολίτη. Όλες αυτές οι περιπτώσεις συμμετοχής στην εξουσία της χώρας δεν μπορούσαν να βρουν τέλεια εφαρμογή σήμερα, γιατί με την πάροδο του χρόνου τα προβλήματα μιας χώρας έγιναν πάρα πολλά και εκτός αυτού ο πληθυσμός ενός κράτους ανέρχεται σήμερα σε εκατομμύρια και θα ήταν αδύνατη η συμμετοχή του καθενός πολίτη στα κοινά πράγματα της χώρας. Άμεση δημοκρατία έχουμε σήμερα, κατ` εξαίρεση από τον κανόνα της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, όταν πρόκειται να γίνει ένα δημοψήφισμα, όπως της 8ης Δεκεμβρίου 1974 στην Ελλάδα για να αποφασίσει ο λαός, αν θέλει βασιλευόμενη ή αβασίλευτη δημοκρατία.

Αντιπροσωπευτική δημοκρατία είναι η καθιέρωση δικαιωμάτων υπέρ των λαϊκών τάξεων, κατάργηση προνομίων, ύπαρξη αντίθετων απόψεων και οργανωμένων πολιτικών ρευμάτων. Δεν επιτρέπεται σ` ένα δημοκρατικό, φιλελεύθερο πολίτευμα να καταδιώκεται κανένας για τις πεποιθήσεις του ούτε να υπάρχει δυνατότητα ελέγχου της πλειοψηφίας από τη μειοψηφία· γενικά, ο κύριος ρυθμιστής του πολιτεύματος θα πρέπει να είναι ο λαός, ο οποίος θα μπορεί να αποφασίζει ελεύθερα για το είδος και τη μορφή του πολιτεύματος που πρέπει να εγκαθιδρυθεί στη χώρα όπου ζει και αναπτύσσεται. Σ` ένα δημοκρατικό πολίτευμα ο λαός πρέπει να έχει δικαιώματα, αλλά και υποχρεώσεις. Τα δικαιώματα είναι διατυπωμένα στο σύνταγμα κάθε χώρας. Έτσι οι πολίτες έχουν το δικαίωμα της ελεύθερης έκφρασης, το δικαίωμα να ενώνονται σε κόμματα και σε σωματεία, επίσης έχουν το δικαίωμα της απεργίας, του ασύλου της κατοικίας, το δικαίωμα να κρίνονται για τις άδικες πράξεις τους από τα τακτικά πολιτικά δικαστήρια στα οποία το κράτος εμπιστεύεται την εφαρμογή των νόμων. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά γνωρίσματα της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας είναι ότι οι νόμοι της πολιτείας ψηφίζονται στη βουλή από τους βουλευτές, οι οποίοι είναι οι αντιπρόσωποι της λαϊκής θέλησης.

Η αντιπροσωπευτική δημοκρατία διακρίνεται σε αβασίλευτη και βασιλευόμενη.

α) Αβασίλευτη δημοκρατία έχουμε, όταν ο ανώτατος άρχοντας, δηλ. ο πρόεδρος της δημοκρατίας, εκλέγεται από το λαό έπειτα από την προκήρυξη εκλογών σε καθορισμένα χρονικά διαστήματα. Η εκλογή γίνεται είτε άμεσα από το λαό είτε έμμεσα από τους εκλέκτορες· δηλ. ο λαός εκλέγει ορισμένα πρόσωπα και αυτά με την ψήφο τους εκλέγουν τον πρόεδρο της δημοκρατίας. Η αβασίλευτη δημοκρατία διακρίνεται σε προεδρική και σε προεδρευόμενη δημοκρατία. Στην προεδρική δημοκρατία ο πρόεδρος ασκεί την εκτελεστική εξουσία με πλήρη δικαιοδοσία, δηλ. κατά την κρίση του, ενώ στην προεδρευόμενη δημοκρατία η κυβέρνηση αντλεί την εκτελεστική εξουσία από το κοινοβούλιο και είναι υπεύθυνη απέναντί του.

β) Βασιλευόμενη δημοκρατία έχουμε, όταν ο ανώτατος άρχοντας είναι ο βασιλιάς. Το αξίωμα του βασιλιά είναι κληρονομικό και στην εκλογή του προσώπου του ανώτατου άρχοντα δε συμμετέχει ο λαός με το δικαίωμα της ψήφου του.